Najdawniejsze osadnictwo i znaczenie położenia
Jarosław wyrasta z długiej historii osadnictwa w dolinie Sanu. Okolice miasta były zasiedlone już w młodszej epoce kamiennej, a około 100 roku naszej ery widoczne są tam wpływy kultury lateńskiej i rzymskiej, związane z przebiegiem szlaków handlowych. Położenie na pograniczu pagórkowatego Podgórza Rzeszowskiego i piaszczystej niziny, przy trasie prowadzącej znad Bałtyku nad Morze Czarne oraz przy trakcie ze Śląska na Ruś, od początku wiązało rozwój tego miejsca z ruchem handlowym i komunikacją dalekiego zasięgu.
Gród, władza i wzgórze św. Mikołaja
W źródłach pisanych Jarosław pojawia się jako gród warowny w XII wieku, a jego początki łączone są z pierwszą połową XI stulecia. Ziemie jarosławskie kolejno przechodziły pod władzę księcia ruskiego, polskiego władcy i ponownie księcia kijowskiego, z którym tradycja wiąże założenie grodu i nadanie mu imienia. Ośrodek ulokowano na wzgórzu św. Mikołaja, którego skarpy sięgały trzydziestu metrów wysokości, co zapewniało naturalną obronność oraz szeroki wgląd w nizinne tereny po wschodniej stronie Sanu. U podnóża rozwijało się osadnictwo podgrodziowe i targowe, a od pierwszej ćwierci XIV wieku nad rzeką funkcjonowała osada targowa, powiązana bezpośrednio z grodem.
Translacja miasta i narodziny układu lokacyjnego
Z czasem wzgórze przestało wystarczać dla potrzeb rozwijającego się ośrodka. Na nadbrzeżnym wzniesieniu, w miejscu dawnej osady targowej, wytyczono nowe miasto lokacyjne. Lokacja z 1375 roku, dokonana na prawie magdeburskim, nadała mu regularny, szachownicowy układ z rynkiem o boku około stu metrów. Bloki przyrynkowe miały zbliżoną głębokość, a szerokości działek mieściły się w granicach od około jedenastu do siedemnastu metrów, co wiąże się z użyciem sznura mierniczego i jego podziałów na pręty, łokcie i stopy. Jednocześnie plan miasta dostosowano do rzeźby terenu i istniejących dróg, czego śladem są widoczne do dziś odstępstwa od idealnej regularności.
Miasto handlu, murów i władzy
Późne średniowiecze przyniosło wzmocnienie pozycji Jarosławia. Po trwałym włączeniu do Polski miasto stało się prywatną własnością, a jego właściciele zabiegali o korzystne przywileje handlowe. Prawo składu uzyskane w XV wieku skoncentrowało handel w obrębie miasta i umocniło jego rolę fiskalną. Na rynku stanął murowany ratusz otoczony kramami, z pręgierzem i studnią, a w jego sąsiedztwie powstał kościół farny. Zabudowa, początkowo drewniana, stopniowo ustępowała murowanej, rozwijały się także tyły działek, a dotąd wolne „zatyłki” coraz częściej zabudowywano. Miasto otoczono murem obronnym z trzema bramami, basztami i fosą.
Pierścień przedmieść i odpowiedź na pytanie tytułowe
Poza murami ukształtował się pierścień przedmieść i świątyń. Na północ od miasta rozciągało się najludniejsze Przedmieście Leżajskie, przy drodze na Przemyśl funkcjonowało Przygrodzie z kościołem św. Zofii i cmentarzem, natomiast przy trakcie krakowskim rozwijała się Wola z kaplicą św. Krzyża, wzmacniającą obronę jednej z bram. Na zachód, „w polu”, wzniesiono gotycki kościół Najświętszej Maryi Panny związany z cudowną figurą, a poza murami ulokowano także kościół szpitalny św. Ducha z towarzyszącym szpitalem, którego położenie zapewniało odizolowanie chorych i bezpieczeństwo mieszkańców miasta. W ten sposób Jarosław wyrósł na złożony organizm miejski, łączący regularny układ lokacyjny z rozbudowaną strefą przedmiejską.
Jarosław w swojej strukturze przestrzennej i funkcjach wpisuje się w model typowego średniowiecznego miasta lokacyjnego położonego na ważnym szlaku handlowym: posiada regularny układ rynku i ulic, system murów, ratusz, kościół farny oraz pierścień przedmieść. Jednocześnie jego rozwój przebiegał w sposób miejscami nietypowy — od wcześniejszego grodu ulokowanego na wysokim wzgórzu, przez wyraźną translację miasta, po plan dostosowany do ukształtowania terenu i istniejących dróg, z widocznymi odstępstwami od idealnej szachownicy. Ostatecznie więc Jarosław był miastem typowym w swojej funkcji i roli handlowej, lecz nietypowym w drodze do ukształtowania swojej przestrzeni, wynikającej z lokalnych warunków i wcześniejszych etapów rozwoju.
Na podstawie: Fitta-Spelina, A., 2017, Jarosław. Uwagi o historii rozwoju przestrzennego miasta (X–XV wiek)
