Granice Wołynia z sąsiednimi województwami były często nieostre, umowne i trudne do uchwycenia. Największa niejednoznaczność występowała na północy i południu, natomiast wschodnia linia miała przede wszystkim znaczenie fiskalne.
Husarz Stanisław Galiński podczas wojny smoleńskiej „zajachał” pustą wieś Brolinkowo i przekształcił ją w prywatne gospodarstwo – z plonami, zwierzętami, czereśniami i czeladzią. Wojna stała się okazją do założenia własnej bazy życiowej.
W 1654 roku Słonim został doszczętnie zniszczony – ogień, rabunki i przemarsze wojsk obróciły miasto w ruinę. To nie tylko lokalna tragedia, lecz symbol katastrofy, jaka dotknęła całe województwo nowogródzkie podczas wojny z Moskwą.
Ustrój województwa podolskiego oparto na wzorcach koronnych, przystosowanych do realiów pogranicza. Powiaty, sejmiki, urzędy oraz starostowie tworzyli skuteczny mechanizm sprawowania władzy aż do końca XVIII wieku.
Granice województwa wołyńskiego były zmienne i płynne – wyznaczane przez rzeki, bagna i decyzje polityczne. Od Prypeci po Słucz, od Bugu po Medwedówkę, stanowiły dynamiczny żywioł między Litwą a Koroną.
Województwo kijowskie w XVII–XVIII wieku przyjęło trójdzielny podział na powiaty kijowski, owrucki i żytomierski. Granice były płynne, a niektóre tereny sporne. Z czasem podział ten się ustabilizował i przetrwał do końca epoki.
Folwark był kluczowym źródłem dochodu elit, ale nie zamykał całkowicie drogi awansu – niektórzy chłopi, jako dzierżawcy lub gospodarze, potrafili budować własny majątek. Polska wieś była zhierarchizowana, lecz nie jednolita.
Choć Rzeczpospolita była jednym z największych państw Europy, jej gęstość zaludnienia znacznie ustępowała Francji, Włochom czy Niderlandom, gdzie miasta i intensywna gospodarka tworzyły znacznie większe skupiska ludności.
W 1732 r. miasto dotknęła epidemia biegunki – cicha, ale śmiertelna. W świecie bez higieny i wiedzy medycznej brak czystej wody wystarczył, by choroba sparaliżowała całe miasto i zebrała tragiczne żniwo.
Halicz to przykład inicjatywy lokalnego sejmiku, który sfinansował budowę ziemno-drewnianej twierdzy w odpowiedzi na zagrożenie ze wschodu. Po zakończeniu prac koszty refundował sejm – co było rzadkością w ówczesnej praktyce państwowej.
