Stara Warszawa zachowała w drugiej połowie XVIII wieku swój odrębny, specyficzny charakter. W obrębie murów dominowała zwarta zabudowa ciasnych kamienic stojących przy wąskich ulicach, wyraźnie odcinających się od rozległych przestrzeni pałacowej i dworkowej Warszawy. Typowa kamienica była budowlą o trzech lub czterech oknach frontowych, wysoka na cztery kondygnacje, z jednym lub dwoma sklepami w piwnicy. W tak niewielkim obrębie murów utrwalały się dawne tradycje, a Rynek pozostawał najważniejszym punktem całej dzielnicy.
Głównymi ośrodkami życia staromiejskiego były Rynek oraz Szeroki Dunaj. Na Rynku skupiały się znaczniejsze firmy kupieckie, a w pobliżu Ratusza w budach, kramach i na straganach handlowali przekupnie i straganiarki. Szeroki Dunaj stanowił natomiast miejsce drobnego handlu rybami, warzywami i owocami, prowadzonego przez rybaczki, śledziarki i ogrodniczki. Ulice Rycerska i Ślepa nie odgrywały większej roli handlowej i nie mieściły żadnych szynków. Ciasnota i brak wolnej przestrzeni sprzyjały narastaniu brudu, a góra gnojowa urosła do wysokości pierwszego piętra.
Województwo mazowieckie w XVI w. | Mapa historyczna
Ruch budowlany ożywiał Starą Warszawę w XVIII w. jedynie w niewielkim stopniu, lecz nie był to okres całkowitego zastoju. Z uwagi na brak wolnej przestrzeni budownictwo ograniczało się do odbudowy murów, przystawiania oficyn oraz wznoszenia domów drewnianych. Bogacące się nieliczne jednostki rozbudowywały swoje kamienice w celach wynajmu lub zakładały na terenie posesji browary, gorzelnie czy „fabryki”. W 1766 roku rozpoczęto przebudowę jednej z kamienic na Rynku z planami budowy młyna i destylarni. Każde miejsce było wykorzystywane skrupulatnie – w 1754 roku we wszystkich bramach i basztach znajdowały się sklepy, a przy bramie Nowomiejskiej działało 26 jatek rzeźniczych.
Wyraźne różnice uwidaczniały się poza murami. Na Senatorskiej i Długiej dominowały pałace i dworki, a kamienice występowały tam jedynie nielicznie. Najbardziej jednolity charakter zachowywało Krakowskie Przedmieście i właśnie w tym kierunku najbardziej wypływała za mury ludność staromiejska. Zmiany w strukturze rzemiosła, zwłaszcza spadek liczby zawodów spożywczych, świadczyły o przesuwaniu się życia gospodarczego – nawet w jego najbardziej codziennych przejawach – poza Stare Miasto.
Stara Warszawa zajmowała także szczególne miejsce w wydarzeniach politycznych epoki. Skład jej ludności tłumaczy żywiołowy udział staromiejskiej społeczności w wypadkach insurekcji oraz rolę Rynku Staromiejskiego jako miejsca czerwcowych szubienic. Równocześnie zaludnienie dzielnicy wyraźnie rosło – w ciągu około czterdziestu lat liczba mieszkańców w murach mogła wzrosnąć prawie dwukrotnie. Stare Miasto stawało się jedną z części składowych stolicy, śmiesznie małą w porównaniu z rozległymi magnackimi i szlacheckimi jurydykami, zachowując jednak przy tym swój odrębny, specyficzny charakter.
Na podstawie: Grochulska B., 1954, Statystyka ludnościowa Warszawy w drugiej połowie XVIII wieku
