Odrodzenie i nowe kontury
Po zniszczeniach związanych z wojnami kozackimi i najazdem moskiewskim, województwo kijowskie musiało zrekonstruować swoją strukturę terytorialną. W drugiej połowie XVII wieku i na początku XVIII wieku wykształcił się trwały podział na trzy powiaty: kijowski, owrucki i żytomierski. Był to nowy kształt administracyjny, który z czasem okrzepł i funkcjonował aż do końca epoki Rzeczypospolitej.
Granice kształtowane przez doświadczenie
Nie był to jednak podział oczywisty ani bezdyskusyjny. Granice między powiatami nie były jednoznaczne i zmieniały się w dokumentach urzędowych. Powiat kijowski objął centralne tereny nad Dnieprem, podczas gdy powiat owrucki przesuwał się ku północnym kresom. Najbardziej dynamiczny był jednak powiat żytomierski, który długo „walczył” o swoją tożsamość i zakres terytorialny. Istniały obszary, które jednocześnie przypisywano do dwóch powiatów – m.in. okolice Cudnowa i Romanowa.
Kartograficzne i społeczne napięcia
Ustalenie granic powiatowych nie wynikało z czysto geograficznych przesłanek. W grę wchodziły interesy szlachty, wpływy sądów ziemskich i lokalna tradycja. Niektóre wsie wędrowały pomiędzy powiatami w różnych wykazach urzędowych – zależnie od potrzeb politycznych i układów lokalnych elit. Jedynie stolicom powiatowym – Kijowowi, Owruczowi i Żytomierzowi – przypisywano niezmiennie kluczowe znaczenie.
Stabilizacja w cieniu niepewności
Dopiero u schyłku XVIII wieku podział na trzy powiaty utrwalił się formalnie i praktycznie. Powiat żytomierski, choć początkowo sporny, został uznany za pełnoprawną jednostkę, a jego terytorium ustabilizowało się. Wspomniane niejednoznaczności terytorialne nie przeszkodziły jednak w budowaniu realnego systemu administracyjnego, który przetrwał do rozbiorów. Był to proces powolny, ale zakończony sukcesem – mimo wielokrotnych kryzysów, przemieszczeń i rywalizacji lokalnych elit.
