Wyludnione przestrzenie
Województwo mścisławskie po wojnie z Moskwą z lat 1654–1667 przypominało pustkowie. Tam, gdzie przed wojną istniało prawie 14 tys. dymów i ponad 110 tysięcy mieszkańców, po niej pozostało zaledwie 4,2 tys. dymów i nieco ponad 31 tysięcy ludzi. To oznaczało spadek liczby ludności o dramatyczne 71%. Gęstość zaludnienia zmniejszyła się z 9,6 osoby na km² do ledwie 2,8. W niektórych rejonach całe wsie przestały istnieć – nie ostał się ani jeden dom, ani jeden poddany.
Cień okupacji
Przyczyną tego zniszczenia była brutalna okupacja moskiewska, której skutki były nie tylko militarne, ale także społeczne i demograficzne. Ludność była wywożona masowo w głąb kraju okupanta, a niektóre majątki zostały zupełnie zdewastowane. Wielu właścicieli ziemskich, którzy przetrwali wojnę, wracało do swych domów, by zastać jedynie zgliszcza – bez ludzi, bez zabudowań, bez nadziei.
Puste dwory i martwe folwarki
W rejestrze z 1667 roku wyróżniono specjalną kategorię osób, których majątki znajdowały się w całkowitej ruinie. Byli to ci, którzy wrócili z niewoli lub opuścili swe ziemie podczas okupacji. Składali przysięgi podatkowe, ale często deklarowali tylko symboliczny jeden dym – i to bez żadnych budynków. Takie przypadki nie były wyjątkiem, lecz regułą. W rejestrze znajdujemy powtarzające się formuły: „nie mają nic więcej”, „wszystko spustoszone”, „bez poddanych i zabudowań”.
Milczące świątynie
Szczególnie dramatyczny jest całkowity brak dóbr Kościoła katolickiego w rejestrze. Przed wojną posiadał on zaledwie 39 dymów, a po niej – ani jednego. Straty tej instytucji sięgnęły 100%. To wymowne milczenie w dokumentach świadczy o tym, jak głęboko wojna przeorała nie tylko strukturę społeczną, ale i religijną tego pogranicznego województwa.
Dramat przekraczający liczby
Zniszczenia województwa nie kończyły się na statystykach. W wielu przypadkach fizyczna rzeczywistość majątku przestała istnieć, a właściciele musieli zaczynać od zera. Nawet jeśli ich nazwiska zachowały się w spisie, ich świat uległ niemal całkowitemu zatarciu. To była ruina dosłowna, wielowymiarowa, totalna.
Na podstawie: Rachuba A., 2008, Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo mścisławskie 1667 r.
