Granice i początki porządku
Województwo podolskie, ustanowione formalnie w 1434 roku, objęło ziemie leżące między Dniestrem a Bohem. Proces organizacji administracyjnej tych terenów trwał dekady, a ustalenie granic napotykało na trudności – jeszcze w XVII wieku ich zarys nie był jednoznaczny. Na zachodzie sięgały rzeki Strypy, na wschodzie dochodziły aż do okolic Bracławia. W ostatecznym kształcie województwo dzieliło się na trzy powiaty: kamieniecki, czerwonogrodzki i latyczowski, z których największe znaczenie miał pierwszy z nich.
Powiaty, grody i urzędy
Od XV wieku na Podolu wprowadzono trójdzielną strukturę sądowniczo-administracyjną, obejmującą sądy ziemskie, grodzkie oraz urząd starosty. Kamieniec Podolski – najważniejszy ośrodek województwa – był siedzibą wojewody, kasztelana i starosty generalnego. Urzędy te miały realne kompetencje: wojewoda reprezentował władzę królewską, kasztelan był członkiem senatu, a starosta zarządzał sprawami sądowymi i wojskowymi. Szczególną rolę odgrywał starosta generalny, niezależny od pozostałych starostów – rzadkość w innych województwach Korony.
Przywileje i zasady
Podstawy ustrojowe ugruntowały przywileje nadane przez Władysława Jagiełłę i Kazimierza Jagiellończyka, które rozszerzały prawa ziemskie na miejscową szlachtę ruską, zapewniając jej równość wobec prawa z polską szlachtą. Na ich podstawie wprowadzono na Podolu system sądowy i administracyjny wzorowany na koronnym, co uczyniło region integralną częścią państwa polskiego już w XV wieku.
Sejmiki i władza lokalna
Sejmiki województwa odbywały się początkowo wyłącznie w Kamieńcu, a z czasem także w Latyczowie. Zgromadzenia te miały duże znaczenie: wybierano na nich posłów na sejm, deputatów do Trybunału Koronnego, podejmowano uchwały podatkowe. W XVIII wieku, gdy znaczenie wojewody i kasztelana stawało się bardziej reprezentacyjne, coraz większe znaczenie zyskiwały urzędy starostów grodzkich, przejmujących praktyczne funkcje administracyjne.
Władza w praktyce
System administracyjny Podola był ściśle powiązany z zadaniami wojskowymi. Starostowie odpowiadali za funkcjonowanie sądów, zbieranie podatków i utrzymanie porządku, ale też za obronę grodów i mobilizację sił zbrojnych w razie zagrożenia. W warunkach pogranicza ten model organizacji sprawdzał się przez długie dekady, aż do końca istnienia Rzeczypospolitej.
