Kresy północno-wschodnie w cieniu lasów i rzek
Województwo połockie nie miało granic przypadkowych – kształtowały je rzeki, przesieki i nieprzebyte lasy, wyznaczając obszar, który przez trzy stulecia trwał jako bastion Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przekształcone z namiestnictwa, rozciągało się na północnym wschodzie, obejmując pas ziem od Dźwiny po granice z Moskwą. Granica ta nie była tylko linią na mapie – była żywym frontem politycznym, militarnym i gospodarczym.
Inflancki Zachód i moskiewski Wschód
Od północy i zachodu województwo graniczyło z Inflantami – a przez nie z zakonem kawalerów mieczowych, później ze Szwecją. Ten zachodni kierunek był oknem na Bałtyk, ale też źródłem ciągłych napięć, zwłaszcza w czasach wojny inflanckiej. Z kolei granica wschodnia – z Moskwą, a później Rosją – była najbardziej niebezpieczna. To tam toczyły się kluczowe bitwy, tam przechodziły armie i tam wyznaczano nowe traktaty po wojnach. Po 1667 roku południowy odcinek tej granicy został przesunięty – a państwo carów stało się sąsiadem na stałe.
Między Wilnem a Dźwiną
Granice południowe stykały się z województwem witebskim, a częściowo również z mińskim. Ten administracyjny styk miał duże znaczenie dla podziału jurysdykcji i mobilizacji sił. Choć formalne granice województwa nie zmieniały się często, to zmieniała się ich realna kontrola. W czasie wojen ziemie te przechodziły z rąk do rąk – ale układ graniczny wracał zwykle do tradycyjnych linii wodnych i przesiekowych.
Granice stabilne, ale przestrzeń trudna
W granicach województwa znajdowały się rozległe, niemal puste obszary leśne – rozciągłość terytorium nie szła w parze z jego zaludnieniem. Przesieki i pograniczne ostępy stanowiły naturalne bariery, ale też czyniły tę przestrzeń trudną do kontrolowania. Choć w XVIII wieku granice formalnie się ustabilizowały, realna integracja regionu była słaba. Województwo pozostawało raczej pasem pogranicznym niż zwartą strukturą administracyjną.
Na podstawie: Rachuba A., 2018, Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo połockie 1667 i
1690 r.
