Kraj ukryty wśród żywiołów
Województwo wołyńskie nie było zwyczajnym bytem administracyjnym – jego granice to linia przecięcia się natury i wielkiej polityki. W XVI–XVIII wieku ten region rozciągał się wśród lasów, bagien i rzek Polesia, obejmując wyżej położoną ziemię wołyńską jako rdzeń. Obszar ten leżał w dorzeczu prawych dopływów Prypeci: Turii, Stochodu, Styru i Horynia – a więc w krainie trudno dostępnej, gdzie granice wyznaczała nie tylko wola władców, ale też przyroda.
Graniczne sąsiedztwa
Od północy Wołyń sąsiadował z woj. brzesko-litewskim w ramach Wielkiego Księstwa Litewskiego, na zachodzie graniczył z ziemią chełmską i bełskim województwem, dalej z ziemią lwowską i halicką, aż po Kamieniec i Latyczów w województwie podolskim. Na wschodzie stykał się z powiatami kijowskimi: żytomierskim i owruckim. Terytorialne styki były gęsto usiane punktami spornymi, bo przez wieki zmieniały się nie tylko państwowe przynależności, ale i przebieg rzek.
Zmienność i niejednoznaczność
Choć często mówi się o granicach jako o czymś stałym, na Wołyniu granice żyły własnym życiem. Bywały przesuwane, ścierane, rekonstruowane. Nawet akt rozgraniczenia z 1546 r., późniejsza decyzja sejmu wileńskiego z lat 1565–1566, a także mapy XVII i XVIII wieku pokazywały różne przebiegi tej samej linii. W dokumentach spotkamy rzeki jako granice: Bug, Styr, Słonówka, Seret, Medwedówka, Bożek – a czasem po prostu "suche linie", wyznaczone przez drogę tatarską lub mogiły, jak słynna Gonczarycha.
Granice wyobrażone i rzeczywiste
Niektóre linie graniczne żyły bardziej na mapach niż w terenie. Szczególnie linia po rzece Słucz – przez lata uważana za „idealną granicę” – była krytykowana jako nieodpowiadająca rzeczywistości. Granica istniała, ale w sensie fiskalnym, administracyjnym – często była rozmyta. Zdarzało się, że osady po wschodniej stronie rzeki płaciły podatki na Wołyniu, choć terytorialnie należały do Kijowszczyzny. Ta płynność pokazywała, że na Wołyniu granica nie zawsze znaczyła to samo co dziś – była procesem, a nie kreską na mapie.
