Województwo mazowieckie (XVI-XVIII w.) [MAPY]

 Ukształtowanie powierzchni terenu 

Dawne województwo mazowieckie wyróżniało się w większości nizinnym i równinnym ukształtowaniem terenu, z niewielkimi obszarami wysoczyznowymi i wzniesieniami. Najniższy punkt regionu znajdował się u ujścia Mołtawy do Wisły, na granicy z województwem płockim, osiągając wysokość około 60 m n.p.m. Centralna część Mazowsza była zdominowana przez rozległą nieckowatą nizinę, której układ hydrograficzny wyznaczały doliny Wisły, Bzury, Narwi, Bugu i Wkry. Region ten wznosił się na wysokość 90-100 m n.p.m., a otaczające go wyżej wyniesione tereny w niektórych miejscach przekraczały 200 m n.p.m.

W południowej części województwa występowały wysoczyzny o wypukłych garbach, szczególnie w rejonie Mińska i Dobrego, Stoczka i Seroczyna oraz Tarczyna i Grodźca. Natomiast w północnej części regionu dominowały izolowane wzniesienia w formie wąskich, południkowo wydłużonych grzęd. Najwyższym punktem województwa mazowieckiego były Góry Dębowe, osiągające wysokość 232 m n.p.m., położone na południe od Janowa, rozciągające się w kierunku Ciechanowa. Druga formacja o tej samej nazwie znajdowała się na południe od Łomży i kontynuowała się w kierunku Wąsocza.

Średnia wysokość całego województwa wynosiła około 121 m n.p.m., a ogólny układ terenu wykazywał stopniowe obniżenie z południowego wschodu na północny zachód.

 Fizjografia 

Obszar województwa mazowieckiego był podzielony na dwie główne jednostki fizjograficzne: Nizinę Północnomazowiecką i Nizinę Południowomazowiecką. W północnej części regionu dominowały wysoczyzny morenowe, w tym Wysoczyzna Płocka i Wysoczyzna Ciechanowska, przeplatane obniżeniami, takimi jak Pradolina Raciąska i Dolina Dolnej Narwi. Wysoczyzna Płocka, rozciągająca się wzdłuż doliny Wisły, była obszarem pofałdowanym, pokrytym osadami polodowcowymi, w tym glinami zwałowymi, piaskami sandrowymi i żwirami. Wysoczyzna Ciechanowska, leżąca na północny wschód od Płocka, charakteryzowała się zwartą pokrywą morenową i bardziej pagórkowatym krajobrazem, zwłaszcza w rejonie Mławy.

Południowa część województwa obejmowała Równinę Kutnowską, Kotlinę Warszawską, Wysoczyznę Rawską i Wysoczyznę Siedlecką. Kotlina Warszawska była szerokim obniżeniem wzdłuż doliny Wisły i Bugu, z występowaniem piaszczystych tarasów, licznych wydm oraz terenów bagiennych, szczególnie w rejonie Puszczy Kampinoskiej. Równina Błońska charakteryzowała się przewagą gruntów rolnych, gdzie mimo przewagi gleb piaszczystych miejscami występowały bardziej żyzne podłoża. Wysoczyzna Rawska i Wysoczyzna Siedlecka były obszarami o wyższych wysokościach względnych, a ich urodzajne gleby sprzyjały intensywnemu rolnictwu.

 Hydrografia 

Mazowsze miało dobrze rozwiniętą sieć hydrograficzną, której osią była Wisła, płynąca z południa na północ. Jej szeroka dolina często ulegała zalaniom, zwłaszcza między Zakroczymiem a Wyszogrodem, gdzie spiętrzenia wód Wisły, Narwi i Bugu powodowały rozległe powodzie. Główne dopływy Wisły w województwie to Narew, Bug, Wkra, Pilica i Bzura.

Narew, przepływająca przez wschodnią część regionu, tworzyła szeroką dolinę z licznymi bagnami i torfowiskami, a jej dorzecze zasilane było przez rzeki Pisa, Orzyc i Omulew. Bug, płynący wschodnimi obrzeżami województwa, cechował się dynamicznym korytem i regularnymi zalewami, tworzącymi żyzne gleby mad rzecznych. Wkra była ważnym ciekiem wodnym na północy regionu, przepływającym przez tereny rolnicze i leśne.

 Gleby 

Mazowsze posiadało silnie zróżnicowane gleby, zależne od rodzaju podłoża geologicznego. Najżyźniejsze obszary znajdowały się na południowych krańcach Wysoczyzny Płockiej, w zachodniej części ziemi czerskiej oraz na Równinie Błońskiej, gdzie dominowały czarne ziemie i gleby bielicowe. W dolinach Wisły, Narwi i Bugu występowały żyzne mady rzeczne, sprzyjające intensywnemu rolnictwu. W północnej części województwa przeważały gleby piaszczyste i bielicowe, a na terenach bagiennych wzdłuż Narwi i Bugu – gleby torfowe i mułowo-bagienne, mniej przydatne do uprawy.

 Podział administracyjny 

W drugiej połowie XVI wieku województwo mazowieckie było największą jednostką administracyjną Mazowsza, obejmując 10 ziem i 27 powiatów, o łącznej powierzchni 22 415 km². Struktura administracyjna regionu wywodziła się jeszcze z okresu książęcego, a mimo inkorporacji do Korony zachowała swój charakterystyczny podział, gdzie ziemie odgrywały nadrzędną rolę wobec powiatów.

Największą powierzchnię zajmowała ziemia łomżyńska, licząca 4 105 km² (18,3% województwa), w której skład wchodziły powiaty kolneński (1 113 km²), łomżyński (986 km²), ostrołęcki (1 375 km²) i zamborski (631 km²). Niewiele mniejsza była ziemia czerska o powierzchni 4 095 km² (18,3%), podzielona na powiaty czerski (646 km²), garwoliński (1 841 km²), grójecki (677 km²) i warecki (930 km²). Kolejnym dużym obszarem była ziemia nurska, obejmująca 3 365 km² (15,0%) i składająca się z powiatów nurskiego (825 km²), kamienieckiego (2 005 km²) i ostrowskiego (535 km²).

W północnej części województwa znajdowała się ziemia ciechanowska, licząca 2 907 km² (13,0%), w której wyróżniano powiaty ciechanowski (760 km²), przasnyski (1 797 km²) i sąchocki (350 km²). Z kolei ziemia warszawska, obejmująca 2 769 km² (12,4% województwa), dzieliła się na powiaty błoński (453 km²), tarczyński (393 km²) i warszawski (1 923 km²).

W północno-wschodniej części regionu leżała ziemia wiska, której powierzchnia wynosiła 1 377 km² (6,1%) i składała się z powiatów radziłowskiego (365 km²), wąsoskiego (638 km²) i wiskiego (374 km²). Na zachodzie województwa rozciągała się ziemia zakroczymska o powierzchni 1 318 km² (5,9%), w której wyróżniano powiaty nowomiejski (704 km²), serocki (205 km²) i zakroczymski (409 km²).

Na wschodnim krańcu województwa znajdowała się ziemia liwska, obejmująca 1 030 km² (4,6%) i składająca się w całości z powiatu liwskiego. Nad Narwią rozciągała się ziemia różańska o powierzchni 887 km² (4,0%), w której znajdowały się powiaty makowski (339 km²) i różański (547 km²). Najmniejszą jednostką administracyjną była ziemia wyszogrodzka, obejmująca zaledwie 563 km² (2,5%) i składająca się z powiatu wyszogrodzkiego. 

Granice województwa mazowieckiego w drugiej połowie XVI wieku były względnie stabilne, choć w regionach leśnych, takich jak Puszcza Kurpiowska, podział administracyjny był mniej precyzyjny i ulegał stopniowym zmianom wraz z rozwojem osadnictwa. Podział administracyjny podlegał korektom, m.in. poprzez tworzenie nowych powiatów i dostosowywanie granic ziem, które były ustalane na podstawie rejestrów skarbowych i dokumentów sądowych. Mimo tych zmian struktura województwa wywodziła się jeszcze z okresu książęcego i zachowała swój pierwotny charakter aż do późniejszych wieków.

 Administracja kościelna 

Województwo mazowieckie w XVI wieku znajdowało się w granicach czterech diecezji, z których największą powierzchnię zajmowała diecezja płocka, obejmująca około 70% terytorium regionu, co stanowiło 15 956 km². Na jej obszarze znajdowało się 14 dekanatów i 172 parafie, a administracja podzielona była pomiędzy archidiakonat pułtuski oraz archidiakonat płocki.

Archidiakonat pułtuski, w całości leżący w granicach województwa, zajmował powierzchnię 11 896 km² (52,7% całego regionu), zarządzając 6 dekanatami i 103 parafiami. Archidiakonat płocki, obejmujący zachodnią część Mazowsza, miał powierzchnię 4 060 km² (18,0%) i obejmował 8 dekanatów oraz 69 parafii.

Południowa część województwa należała do diecezji poznańskiej, w granicach której znajdował się archidiakonat warszawski, obejmujący 6 154 km² (27,3% powierzchni województwa). Struktura administracyjna tego obszaru składała się z 8 dekanatów i 93 parafii.

Południowe krańce Mazowsza znajdowały się w granicach diecezji gnieźnieńskiej oraz diecezji krakowskiej. Archidiakonat kurzelowski, należący do diecezji gnieźnieńskiej, miał powierzchnię 286 km² (1,3%) i obejmował 1 dekanat oraz 3 parafie. Natomiast archidiakonat lubelski, będący częścią diecezji krakowskiej, zajmował 162 km² (0,7%) i składał się z 1 dekanatu oraz 1 parafii.

Podział diecezjalny województwa mazowieckiego odzwierciedlał historyczne powiązania regionu oraz wpływy kościelne, które kształtowały rozwój administracyjny i społeczny Mazowsza w XVI wieku.

 Lasy i puszcze 

Lasy województwa mazowieckiego w XVI wieku zajmowały około 34% powierzchni, co oznaczało znaczną obecność terenów leśnych. Największym kompleksem była Puszcza Kurpiowska, obejmująca rozległe bory sosnowe i lasy mieszane. Na południu województwa znajdowały się Puszcza Kampinoska, Puszcza Gostynińska i Puszcza Stromiecka, mające duże znaczenie gospodarcze i obronne. Lasy były intensywnie wykorzystywane do pozyskiwania drewna, produkcji smoły i bartnictwa, a ich eksploatacja rosła wraz z rozwojem osadnictwa.

Obszary leśne dominowały głównie na wschód od Wisły, gdzie występowały Puszcza Starogródzka (między Parysewem a Kołybielem), Puszcza Osiecka (południowy wschód od Karczewa), Puszcza Dębska (na północ od Sendomierza) oraz Puszcza Sulejowska i Korucka (północ od Dobrego). Na lewym brzegu Bugu gęste lasy znajdowały się w obrębie Puszczy Jadowskiej i Kamienieckiej, ciągnąc się w stronę międzyrzecza Narwi i Bugu.

W okolicach Zambrowa znajdował się Czerwony Bór, a na terenach przygranicznych z Podlasiem rozciągała się Puszcza Zambrowska. Nad Biebrzą, na wschód od Wąsocza, dominowała Puszcza Dybała, a dorzecza Omulewa, Szkwy i Pisy porastała Puszcza Zagajnicka, przechodząca na zachodzie w Puszczę Różańską i Puszczę Mazuch. W okolicach Janowa Dębowe Góry porastała Puszcza Janowska, a na lewym brzegu Wisły największym kompleksem była Puszcza Kampinoska oraz Puszcza Stromiecka leżąca w widłach Wisły i Pilicy. 

Największe obszary bezleśne występowały między Warszawą a Błoniami, w rejonie Liwa, Ciechanowa i Przasnysza, na ziemi wyszogrodzkiej oraz w zachodniej części ziemi zakroczymskiej. Rozległe tereny pozbawione dużych kompleksów leśnych znajdowały się również na wschód od Różana, w okolicach Nura, Andrzejowa i Zambrowa, a także Radziłowa, Wąsocza i Kolna.

Zobacz więcej...

Opracowano na podstawie:
Mappa Szczegulna Woiewodztwa Podlaskiego, 1:225 000, 1795
Mappa Szczegulna Woiewodztwa Lubelskiego,1:225 000, 1785
Mappa Szczegulna Woiewodztwa Płockiego i Ziemi Dobrzynskiey,1:225 000, 1806
Mappa Szczegulna Woiewodztwa Sandomierskiego Zrządzona Z Innych Wielu Mapp Mieyscowych Tak Dawniey Jak I Swiezo Odrysowanych Tudziesz Goscincowych I Niewątpliwych Wiadomosci, Wszystko Według Reguł Geograficznych i Obserwacyi Astronomicznych, 1:225 000, 1791
Okolica Warszawy w Diametrze Piąciu Mil, 1783
Europa w XVIII w.: www.mapire.eu
Karta Dawnej Polski, Charzanowski W., 1:300 000
Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski: www.atlasfontium.pl
Topograficzna Karta Królestwa Polskiego: www.bg.uwb.edu.pl
Pałucki W. [red.], 1973, Mazowsze w drugiej połowie XVI w., cz. 1 i 2
Dymek Z., 2015, Mazowsze historia i kultura 1526-1795
Samsonowicz H. (red.), 2006, Dzieje Mazowsza, tom 1
Zalewski L., 2002, Ziemia liwska. Ludzie, miejscowości, wydarzenia
Sianko P., 2019, Granica mazowiecko-litewska do 1569 roku. Kształtowanie się, rola społeczna
Mapa Topograficzna Polski 1:100 000, WIG
Geoportal: www.mapy.geoportal.gov.pl