W XVI wieku Płock tętnił handlem i jarmarkami, przyciągając kupców z Mazowsza i sąsiednich regionów. Jednak wojny, pożary i rywalizacja innych miast w XVII wieku podkopały jego pozycję, czyniąc z niego peryferyjny ośrodek dawnej świetności.
W XVIII-wiecznym Chełmnie obok siebie żyli starcy, rzemieślnicy, kupcy i dzieci. Zarazy i migracje zmieniały oblicze miasta, które mimo przeciwności potrafiło trwać, zachowując tradycję i miejską wspólnotę.
Królewiec był sprawnym portem regionalnym u ujścia Pregoły, obsługującym handel drewnem, smołą i potażem z Litwy. Korzystał z sieci rzecznych, lecz ograniczały go warunki geograficzne i polityczne zależności – nie mógł rywalizować z Gdańskiem.
Historia cechu złotników w Wilnie to dzieje rzemieślniczej elity, która tworzyła luksusowe wyroby dla książąt i Kościoła, walczyła o monopol, rządziła lokalnie i zostawiła ślady kunsztu w świątyniach Litwy. Ich historia trwała aż do końca XIX wieku.
W XVI wieku Lwów był ważnym ogniwem w handlu winem - małmazją z Krety, transportowanym przez Mołdawię. Rekord importu odnotowano w 1578/79, po czym nastąpił szybki spadek, aż do całkowitego zaniku po 1600 roku.
Między 1652 a 1654 rokiem Moskwa stworzyła skuteczny system wywiadowczy na pograniczu z Rzecząpospolitą. Wysyłano Kozaków, duchownych i mieszczan z misjami rozpoznawczymi, wynagradzając ich sowicie i chroniąc poprzez starannie przygotowane legendy.
Województwo czernihowskie, rozdarte między Koronę a Litwę, budowało logistykę na Desnie. Rzeka zastępowała drogi, przenosiła towary, ludzi i świątynie. Szlaki wodne łączyły region z Bałtykiem, mimo braku bezpośredniego połączenia z Królewcem.
W miastach Wołynia XVI–XVII w. populację uzupełniali nie tylko legalni osadnicy, lecz przede wszystkim zbiegowie – chłopi i mieszczanie. Właściciele miast zabiegali o pracowników, ignorując konflikty prawne i moralne.
Wychowanie dzieci szlacheckich w XVI i XVII wieku balansowało między wpływami zagranicznymi a ideałem narodowym. Krytykowano cudzoziemskie obyczaje i edukację na dworach obcych, podkreślając potrzebę wychowania „po polsku”, w duchu chrześcijańskim.
W 1656 roku Szwedzi zdobyli zamek w Gołańczy, mordując setki osób. Archeolodzy odkryli masową mogiłę z ofiarami. Dziś miejsce to upamiętnia tragedię poprzez badania, inicjatywy lokalne i symboliczne rekonstrukcje pamięci.
